Nederlandse uitdrukking ‘iemand onder de bus gooien’: betekenis en herkomst

‘Iemand onder de bus gooien’ betekent dat je iemand de schuld geeft, in de steek laat, aan zijn of haar lot overlaat of laat vallen om jezelf, je positie of je eigen belangen te beschermen. De uitdrukking wordt vooral gebruikt wanneer iemand als zondebok wordt opgeofferd, bijvoorbeeld binnen de politiek, een organisatie, een team of een vriendschap.

De Nederlandse uitdrukking is ontleend aan het Amerikaans-Engelse to throw someone under the bus. In het Nederlands komen zowel iemand onder de bus gooien als iemand voor de bus gooien voor. De betekenis is in beide gevallen vrijwel dezelfde: iemand in een onmogelijke positie brengen en vervolgens geen steun meer bieden.

Betekenis van ‘iemand onder de bus gooien’

De uitdrukking betekent: iemand de schuld geven, in de steek laten, aan zijn of haar lot overlaten; iemand laten vallen als een baksteen. Het betreft dus het opofferen van een persoon om van een probleem af te zijn.

Onder de bus gooien betekent dat je iemand offert om der wille van je eigen of partijbelang. Je brengt een persoon in een onmogelijke positie en steekt verder geen poot meer naar hem of haar uit.

In het Engels was de uitdrukking aanvankelijk vooral van toepassing op een persoon, in het bijzonder een collega of vriend. In het Nederlands kan ook een abstractere figuur het slachtoffer zijn, zoals een traditie, een beleid, een organisatie of een land.

Gebruik in de politiek

De uitdrukking wordt met name in de politiek gebruikt voor het afstand nemen van plotseling impopulaire of controversiële figuren. Een bestuurder, minister, partijgenoot of coalitiepartner kan bijvoorbeeld onder de bus worden gegooid wanneer anderen hun eigen verantwoordelijkheid willen ontlopen.

‘A person, esp. a colleague or friend’ was het slachtoffer in het Engels, in het Nederlands kon het ook een abstractere figuur betreffen, de traditie die bekend staat als Zwarte Piet. Eerder zagen we Israël als slachtoffer in de uitdrukking figureren.

Wie iemand anders voor de bus werpt, moet er wel rekening mee houden dat de betreffende persoon of diens netwerk wisselgeld verlangt. Het bedrijfsbelang, het algemeen belang en de kwaliteiten van de kandidaat doen er dan niet meer toe.

Het gaat bij deze uitdrukking dus niet alleen om openlijke schuldtoewijzing. Ook iemand laten vallen nadat die persoon eerst namens een groep of organisatie heeft gehandeld, kan worden omschreven als iemand onder of voor de bus gooien.

Voorbeelden van de betekenis

• Een hoofdredactie die haar columnist voor de bus gooit, is geen knip voor de neus waard.
• Hoogerland voelt zich door zijn team compleet onder de bus gegooid.
• Max heeft gelijk; hij is voor de bus gegooid.
• Een minister kan onder de bus zijn gegooid wanneer een andere bewindspersoon te snel heeft gereageerd en daarmee de verantwoordelijkheid bij hem of haar legt.

In zulke voorbeelden staat de bus niet letterlijk centraal. De uitdrukking beschrijft een machtsverhouding waarin iemand wordt opgeofferd om een probleem te beheersen, reputatieschade te beperken of de eigen positie te redden.

Herkomst uit het Amerikaans-Engels

Ergens in de afgelopen tien jaren begonnen sprekers van het Nederlands een uitdrukking te gebruiken waarin een vorm van het werkwoord gooien voorkwam en het begrip de bus. Dat is geen uitvinding van ons, het is een ontlening aan het Engels, het Amerikaanse Engels.

De Oxford English Dictionary omschrijft to throw a person under the bus als: “to abandon or betray a person, esp. a colleague or friend, in order to protect or advance one’s own interests; to make a scapegoat of.”

Het betreft dus het opofferen van een persoon om van een probleem af te zijn. Merriam-Webster geeft een vergelijkbare uitleg: iemand tot zondebok maken, vooral iemand die lager in rang staat.

De Nederlandse uitdrukking sluit daarmee nauw aan bij de Engelse betekenis: iemand wordt verlaten of verraden om de eigen belangen te beschermen of te bevorderen.

Vroege Engelse vermeldingen

In het Engelse taalgebied werd de uitdrukking mogelijk voor het eerst opgetekend op 21 juni 1982. Julian Critchley van The Times schreef toen: “President Galtieri had pushed her under the bus which the gossips had said was the only means of her removal.”

De Oxford English Dictionary geeft voorbeelden vanaf 1998. Tijdens de Amerikaanse verkiezingscampagne van 2008 tussen Obama en McCain won de uitdrukking echter sterk aan populariteit.

De verspreiding via de Amerikaanse politiek heeft waarschijnlijk bijgedragen aan de bekendheid van de uitdrukking in andere talen, waaronder het Nederlands.

Wanneer verscheen de uitdrukking in het Nederlands?

In Nederlandse kranten komt de uitdrukking zo te zien vooral vanaf 2012 voor. De Volkskrant schreef in maart van dat jaar: “De Republikeinse kandidaten verwijten Obama dat hij Israël ‘onder de bus gooit’ door aan te dringen op een einde aan de Joodse nederzettingen in de Palestijnse gebieden, en op een tweestatenoplossing.”

Dat citaat is belangrijk, omdat de uitdrukking verderop in 2013 in allerlei varianten in Nederlandse kranten opdook, zoals in de Groene Amsterdammer, het Reformatorisch Dagblad, de Volkskrant, NRC en de Telegraaf.

In de jaren erna kwam ‘onder de bus gooien’ nu en dan in de Nederlandse media voor: niet veel, maar wel geregeld. Wielrenners als Rasmussen en Armstrong gebruikten de uitdrukking, en ook het IOC werd ermee in verband gebracht.

Voorbeelden uit Nederlandse media

De uitdrukking werd in uiteenlopende situaties gebruikt. Armstrong zei: “Ze hebben me onder de bus gegooid. Ik ben klaar met hen.” Daarmee bedoelde hij dat anderen hem hadden laten vallen en hem niet langer beschermden.

In een ander voorbeeld wordt de uitdrukking gebruikt in de context van een song: “Voor een goede song mocht ik iedereen onder de bus gooien.” Hier betekent het dat alle betrokkenen zonder verdere loyaliteit of bescherming als materiaal voor het eigen doel konden worden opgeofferd.

Ook in de wielersport kwam de uitdrukking voor: “Bij Sky hebben ze Wiggins inmiddels onder de bus gegooid.” De bedoeling is dat de organisatie de verantwoordelijkheid bij Wiggins had gelegd en hem niet langer uit de wind hield.

In de politiek werd geschreven: “In de politiek is alles mogelijk, ze zullen je net zo hard voor de bus gooien.” De formulering benadrukt dat politieke bondgenoten iemand zonder veel moeite kunnen laten vallen.

Andere voorbeelden zijn: “Anderen gooien je zo voor de bus” en “Ze had de Trump-radar voor status, geld en macht en haar vaders instinct om anderen onder een bus te gooien om zichzelf te redden.”

Ook het Britse koningshuis leverde een voorbeeld op: “Harry is ondankbaar en heeft zijn eigen familie onder de bus gegooid.” In dat geval wordt niet bedoeld dat iemand letterlijk gevaar liep, maar dat een familielid de eigen familie publiekelijk in een moeilijke positie zou hebben gebracht.

‘Onder de bus’ of ‘voor de bus’?

De oorspronkelijke Engelse uitdrukking is to throw someone under the bus. In het Nederlands wordt daarom vaak gezegd: iemand onder de bus gooien.

Het is volgens mij een vrij recente uitdrukking, maar hoe luidt hij nou precies? Is het ‘iemand voor de bus gooien’? Of ‘iemand onder de bus gooien’?

Naast onder de bus gooien is in het Nederlands namelijk ook voor de bus gooien in gebruik geraakt. Merk op dat onder de bus in sommige Nederlandse politieke uitspraken gewijzigd is in voor de bus.

Waarom die wijziging is ontstaan, is niet zeker. Mogelijk klinkt het beeld ruwer wanneer iemand vóór een naderende bus wordt geworpen. De Nederlandse variant beweegt daardoor enigszins weg van een letterlijke vertaling en ontwikkelt een eigen gebruik.

De uitdrukking werd ook aangepast in andere opzichten. De bus werd enkele malen gewijzigd in de tram, zoals in de uitspraak: “Nederland (…) waar u Zwarte Piet voor de tram heeft gegooid.” Met het gebruik van tram wordt de regio waar de bekritiseerde daad heeft plaatsgevonden beperkt tot de Randstad.

Andere vervoermiddelen zouden zich eveneens kunnen aandienen, zoals een trein of een tank. Ook kan to throw een ruwere inhoud krijgen door zwaarder aangezette werkwoorden als donderen, lazeren of sodemieteren.

Gebruik in de Tweede Kamer

Nadat de uitdrukking in september 2015 in de Leeuwarder Courant was gebruikt in verband met een provinciaal-Friese politieke kwestie, is in 2016 een eerste citaat van een landelijke politicus vindbaar.

Het ging om de uitspraak: “D66-Kamerlid Sjoerdsma vermoedt dat de minister George Maat onder de bus heeft gegooid: ‘Het heeft er alle schijn van dat deze minister te snel heeft gereageerd.’” Dat had betrekking op minister Van der Steur, die later aftrad.

In de Tweede Kamer gebruikte Femke Merel van Kooten-Arissen de uitdrukking als eerste, afgaande op de Handelingen. Dat was in 2019, tijdens het debat over het Nederlandse bombardement op Hawija in Irak.

Daar zei zij: “Het valt toch niet uit te leggen dat er wordt overgegooid met een ministeriële verantwoordelijkheid alsof het een hete aardappel is, dat bewindslieden naar elkaar blijven wijzen, blijven liegen en blijven draaien om vooral zichzelf uit de wind te houden en anderen voor de bus te gooien?”

Daarna werd vooral de vorm voor de bus gooien zichtbaar in de Tweede Kamer. In 2020 kwamen daarvan verschillende voorbeelden voor:

• “Minister Asscher organiseert stiekem een bijeenkomst waarin maatschappelijke groeperingen worden overgehaald om Zwarte Piet voor de bus te gooien.”
• “U kunt toch niet zeggen dat we in het kader van de crisisbestrijding de ouders en de opa’s en oma’s van Nederland voor de bus gooien?”
• “…omdat u als minister-president onze hele cultuur voor de bus gooit. U gooit gewoon in één keer Zwarte Piet weg.”
• “U moet niet naar aanleiding van een incident, terwijl we geen probleem hebben, ons halve land en de tradities voor de bus gooien.”
• “Dat heeft toch echt te maken met het onmetelijke talent van Rutte om andere partijen in te palmen, voor de bus te gooien en in te zetten om z’n eigen macht te bestendigen.”

Deze voorbeelden laten zien dat niet alleen personen het slachtoffer kunnen zijn. Ook een cultuur, een traditie, een groep of een politiek standpunt kan volgens Nederlandse sprekers voor de bus worden gegooid.

De bus als beeld

De bus is hier de teambus van sportlui, waar je aan boord moet zitten om mee te kunnen doen aan een wedstrijd. Wie uit de bus wordt gegooid of eronder terechtkomt, kan niet langer deelnemen en krijgt geen bescherming meer van de groep.

De sportieve achtergrond verklaart waarom de uitdrukking goed past bij teams, organisaties en politieke partijen. Een teamgenoot, collega of medestander wordt als het ware opgeofferd, terwijl de rest van de groep verdergaat.

De bus staat daarmee voor een gezamenlijk belang of een collectief verband. Wie iemand onder de bus gooit, kiest ervoor de ander buiten dat verband te plaatsen om zelf verder te kunnen.

Verwante uitdrukking: ‘iemand tot zondebok maken’

De Engelse woordenboeken verbinden to throw someone under the bus met het maken van een zondebok. Dat is iemand aanwijzen als de voornaamste schuldige, zodat anderen hun eigen aandeel in een probleem niet hoeven te erkennen.

Het Duits heeft voor een vergelijkbaar idee al veel langer het woord Bauernopfer, letterlijk ‘pionoffer’ in het schaakspel. Een minder belangrijke figuur wordt opgeofferd om een groter belang of een sterkere positie te behouden.

De Nederlandse uitdrukking benadrukt echter sterker het laten vallen, verraden of opofferen van iemand binnen een bestaande relatie. Het kan daarom niet alleen om schuld gaan, maar ook om loyaliteit en machtsgebruik.

Gebruik buiten de politiek

Hoewel de uitdrukking vaak in politieke context voorkomt, is zij niet tot de politiek beperkt. Ze kan worden gebruikt binnen bedrijven, sportteams, redacties, families en andere groepen.

In een organisatie kan een werknemer onder de bus worden gegooid wanneer leidinggevenden hem of haar verantwoordelijk maken voor een fout die door meerdere personen is veroorzaakt.

In een sportteam kan een renner het gevoel krijgen dat hij door zijn ploeg onder de bus is gegooid wanneer de ploegleiding hem niet langer verdedigt. In een familie kan iemand zijn familie onder de bus gooien wanneer persoonlijke verklaringen of publieke optredens de anderen in een moeilijke positie brengen.

Ook een organisatie als geheel kan worden opgeofferd. In Nederlandse politieke voorbeelden werden Israël, Zwarte Piet, de Nederlandse cultuur en andere abstracte onderwerpen als object van de uitdrukking genoemd.

Een voorbeeld van betekenis in context

Stel dat een project mislukt doordat verschillende personen fouten hebben gemaakt. Als de leiding vervolgens één medewerker aanwijst als enige verantwoordelijke en hem of haar niet meer verdedigt, kan worden gezegd dat de medewerker onder de bus is gegooid.

Hetzelfde geldt wanneer een politieke partij eerst gezamenlijk een besluit steunt, maar na publieke kritiek uitsluitend één minister of partijgenoot verantwoordelijk stelt. De persoon wordt dan opgeofferd om de rest van de partij of het kabinet uit de wind te houden.

De kern is steeds dat de groep of de machtigste betrokkenen zichzelf probeert te beschermen door een ander te laten vallen.

Niet verwarren met ‘dat klopt als een bus’

De uitdrukking iemand onder de bus gooien heeft niets te maken met dat klopt als een bus. In dat klopt als een bus betekent bus oorspronkelijk geen openbaar vervoermiddel, maar een bewaardoos of opbergblik.

De betekenis van dat klopt als een bus is: dat klopt helemaal, dat is echt de waarheid. Vaak betreft het een uitspraak waarvan de waarheid niet ontkend kan worden of een redenering die volledig sluitend is.

Dat klopt als een bus is eigenlijk een vermenging van dat klopt en dat sluit als een bus. Sluiten als een bus is al in de zestiende eeuw aangetroffen.

De bus was hierbij een goed afsluitbare bewaardoos, waarin bijvoorbeeld koffie kon worden bewaard. Als het deksel goed op de doos paste, sloot deze als een bus.

In 1888 stond in de Javabode: “Men beleedigt elkaar zonder elkaar te krenken; men vecht zonder elkaar te raken, dat klopt als een bus.” Het eerste woordenboek dat dat klopt als een bus opnam, was de Grote Koenen uit 1986.

Hoewel beide uitdrukkingen het woord bus bevatten, hebben ze dus een verschillende herkomst en betekenis. In iemand onder de bus gooien gaat het om opoffering en verraad; in dat klopt als een bus om juistheid en overeenstemming.

Ontwikkeling van een nieuwe Nederlandse uitdrukking

De Amerikaanse manier van zeggen is bezig om de weg naar inburgering in het Nederlands af te leggen. De uitdrukking wordt niet meer uitsluitend als een Engelse frase ervaren, maar verschijnt steeds vaker in Nederlandse zinnen, vooral in journalistiek en politiek taalgebruik.

De Nederlandse varianten laten bovendien zien dat een ontleende uitdrukking zich kan aanpassen aan de eigen taal. Naast onder verschijnt voor, de bus kan een tram worden en het werkwoord gooien kan worden vervangen door krachtiger werkwoorden.

Zo ontstaat geleidelijk een Nederlands gebruik met eigen varianten, terwijl de oorspronkelijke beeldspraak herkenbaar blijft. De centrale betekenis blijft: iemand wordt opgeofferd om anderen of een groter belang te beschermen.

tags: #nederlandse #gezegde #iemand #onder #de #bus