Voetbalrellen in Nederland en de Eredivisie

Voetbalrellen in Nederland worden vooral veroorzaakt door een kleine groep relschoppers, niet door voetbalsupporters als geheel. Sportsocioloog Ramon Spaaij (Universiteit Utrecht) legt uit waar supportersgeweld vandaan komt (SPOILER: uit Engeland), welke elementen er altijd bij aanwezig zijn, en waardoor het rond een wedstrijd uit de hand kan lopen.

Voetbalgeweld is tegenwoordig nog steeds een probleem, hoewel het niet meer is te vergelijken met het hooliganisme van de vorige eeuw. Er wordt nu veel strenger opgetreden, met stadionverboden en supersnelrecht. Het probleem lijkt inmiddels beheersbaar, maar vervelende incidenten kunnen niet worden uitgesloten.

Waar komt voetbalgeweld vandaan?

Hoe kon er bij Feyenoord, FC Utrecht, Ajax, ADO Den Haag maar ook bij andere clubs een 'harde kern' van supporters ontstaan? Sportsocioloog Ramon Spaaij (Universiteit Utrecht) legt uit waar supportersgeweld vandaan komt (SPOILER: uit Engeland), welke elementen er altijd bij aanwezig zijn, en waardoor het rond een wedstrijd uit de hand kan lopen.

Nederland maakte in 1974 hardhandig kennis met grootschalig voetbalgeweld. Tijdens de UEFA Cup-finale Feyenoord- Tottenham Hotspur in De Kuip richtten Engelse hooligans grote vernielingen aan, die de politie volkomen verrasten. Door een wonder vielen die dag geen doden in de chaos.

De geschiedenis van het Nederlandse voetbalgeweld staat daarmee in verbinding met de internationale verspreiding van het hooliganisme. De huidige situatie is echter niet zonder meer te vergelijken met de massale rellen uit de jaren 70 en 80.

Een kleine harde kern, geen hele supportersgroep

En hij benadrukt dat je één ding zeker niet moet doen: ervan uitgaan dat alle voetbalsupporters relschoppers zijn. Voetbalgeweld wordt tegenwoordig vooral gepleegd door relatief weinig recidivisten.

De harde kern van probleemsupporters bestaat uit zo’n twintig procent van alle aanhoudingen in het seizoen 2015/16. De overige tachtig procent, blijkbaar geschrokken door de arrestatie, ziet de politie daarna niet meer terug. Meer dan helft van deze aanhoudingen betreffen personen tussen de 12 en 26 jaar, waarmee het aannemelijk is dat die zich in alle opwinding één keer laten meeslepen en na aanhouding zo verschrikkelijk zijn geschrokken dat we ze nooit meer zien.

Hij wijst erop dat 98 procent van het publiek bij voetbalwedstrijden zich gedraagt. Die 2 procent misdadigers - want dat zijn het - moeten opgespoord worden, door rechters opgelegde stadionverboden krijgen en de schade moet op hen verhaald worden.

Welke vormen neemt voetbalgeweld aan?

De incidenten kunnen we verdelen in overtredingen en misdrijven binnen én buiten het stadion. Binnen het stadion gaat het vooral om spreekkoren en het gooien van rotzooi en vuurwerk op het veld. Buiten is vooral sprake van mishandelingen, vechtpartijen en vernielingen.

Bij een deel van de incidenten blijft het bij ordeverstoringen in het stadion, maar andere situaties escaleren tot confrontaties tussen supportersgroepen. Vooral wanneer rivaliserende groepen elkaar buiten het stadion treffen, kunnen mishandelingen, vechtpartijen en vernielingen ontstaan.

Waarom loopt het rond wedstrijden uit de hand?

Het lijkt soms wel alsof er elke week wel ergens voetbalrellen zijn. Waarom loopt het zo vaak uit de hand? De wedstrijd in het betaald voetbal en de interlands in Nederland worden door de politie vooraf ingeschat op mogelijke risico’s voor de openbare orde en veiligheid.

Deze risico-inschatting vindt informatiegestuurd plaats aan de hand van historische gegevens uit de zogeheten Ketenvoorziening Voetbal (KVV), aangevuld met het actuele veiligheidsbeeld.

Bij Europese wedstrijden hebben supporters vaak meer profileringsdrang, zegt Van der Vlies. "Elke wedstrijd kan de laatste zijn. Dat zie je ook terug in de cijfers. Bij Europese wedstrijden is meer vuurwerk en meer geweld."

Na de zomerstop ging het gisteravond direct mis. Bij de voetbalwedstrijd tussen FC Twente en het Zweedse Hammarby in de voorronde van de Conference League braken rellen uit. Tien mensen werden aangehouden.

In mei leek het dieptepunt van het geweld in het voetbal bereikt. AZ-supporters braken een hek door en zochten op de hoofdtribune de confrontatie met aanhangers van tegenstander West Ham United. Een paar dagen daarvoor werd bij FC Groningen de eredivisiewedstrijd tegen Ajax al na de negende minuut stilgelegd nadat er twee keer vuurwerk op het veld was gegooid.

Voorbeelden uit de Eredivisie en het betaald voetbal

Bij Feyenoord, FC Utrecht, Ajax, ADO Den Haag maar ook bij andere clubs ontstond een 'harde kern' van supporters. De omvang en samenstelling van die groepen kunnen verschillen, maar het probleem beperkt zich niet tot één club, één stadion of één regio.

Zo werd FC Den Bosch - FC Oss op 1 november 2014 twee keer stilgelegd wegens rellen. De politie had het in hetzelfde jaar ook druk bij de onderlinge duels in Zuid- Limburg.

Een hoge politie-inzet heeft trouwens niet meteen te maken met rellen. Het kan dan ook gaan om een klassiek stadion, zoals van Go Ahead Eagles en SC Cambuur. Die vragen om meer politiecontrole, omdat de moderne veiligheidseisen anders zijn dan die van vroeger.

Als er moderne stadions hadden gestaan, zou het aantal politie-uren automatisch lager zijn geweest. Waarbij nog wel opgemerkt mag worden dat de supporters van SC Cambuur bekend staan als zeer enthousiast - om het heel eufemistisch uit te drukken.

FC Twente-Hammarby: waarom laaide het geweld opnieuw op?

Stadionverboden en gevangenis- en taakstraffen moesten rust in de tent brengen, maar vooralsnog lijkt het voetbalgeweld niet te stoppen. Zo bleek ook weer gisteravond, na de 1-0 overwinning van FC Twente tegen Hammarby.

Zowel op de tribune als buiten het stadion gingen supporters met elkaar op de vuist.

"Waar slaat dit nou op?", vraagt Jan Struijs, voorzitter van de Nederlandse Politiebond (NPB), zich af. "Er heerst inmiddels moedeloosheid onder de politiemensen. We houden ons hart vast. Het gevoel dat er nu heerst is: daar gaan we weer. We kunnen weer uit onze dienst worden gehaald en moeten de ME overal achter de hand houden."

Zijn de regels streng genoeg?

Hoewel er al jaren gepleit wordt voor strengere regelgeving, is dat volgens hoogleraar algemene rechtswetenschap Jan Brouwer niet nodig. Er worden volgens hem wel degelijk zware straffen opgelegd, soms zelfs gevangenisstraffen en hoge boetes.

Ook het Auditteam Voetbal en Veiligheid geeft aan dat Nederland "heel strenge regels" heeft. "Dat wordt vaak vergeten", zegt Vincent van der Vlies, adviseur van consultancyfirma Berenschot en ondersteuner van het auditteam dat advies geeft over de aanpak van geweld bij voetbal in Nederland.

De regels zijn er dus, waar gaat het dan mis? Mensen die stadionverboden hebben, weten toch stadions binnen te komen.

"Het systeem van straffen met stadionverboden werkt nog niet optimaal. Mensen die stadionverboden hebben, weten toch stadions binnen te komen", zegt Struijs. "Alle maatregelen zijn er, maar het gaat om de goede uitvoering. En de politie kan niet alles."

De rol van de politie

De politie heeft tot taak te zorgen voor de handhaving van de rechtsorde en het verlenen van hulp aan hen die dat nodig hebben. Binnen het voetbaldomein betekent dit dat de politie onder het gezag van de burgemeester en de officier van justitie de openbare orde handhaaft buiten het stadion en strafbare feiten opspoort.

De politie zorgt onder andere voor:

• handhaving van de openbare orde;
• opsporen van strafbare feiten;
• begeleiding en doorstroming van het verkeer;
• begeleiden supportersgroepen naar uitwedstrijden;
• signaleren van - en optreden tegen - situaties die de veiligheid in gevaar brengen.

Dat is dan ook een extra obstakel. De politie is onderbezet. "Sommige supporters gokken gewoon op de onderbezetting bij de politie en denken: we komen er wel mee weg", stelt Struijs.

De gemiddelde inzet bij een Nederlandse voetbalwedstrijd is 47,19 politieagenten, ofwel 353 manuren per wedstrijd. Ajax en Feyenoord zijn verantwoordelijk voor de meeste politie-uren. Dat is ook niet zo vreemd, omdat hun stadions de grootste van het land zijn. Met 50.000 mensen in één ruimte kan sneller iets gebeuren dan met 5.000 toeschouwers.

Politie-inzet per stadion en rivaliteit

We kunnen ook op een andere manier kijken: hoe groot is het aantal politie-uren per duizend toeschouwers? Ajax en Feyenoord verschrompelen dan, waar juist clubs met een hoge onderlinge rivaliteit op de voorgrond treden.

Het gaat dan vooral om de regio Brabant en Limburg met veel profclubs bij elkaar. Dan is er automatisch ook een grotere onderlinge rivaliteit.

Een hoge politie-inzet heeft trouwens niet meteen te maken met rellen. Het kan dan ook gaan om een klassiek stadion, zoals van Go Ahead Eagles en SC Cambuur. Die vragen om meer politiecontrole, omdat de moderne veiligheidseisen anders zijn dan die van vroeger.

Registratie en risico-inschatting

De politie registreert voetbalvandalen (hooligans). De politie registreert hooligans en ongeregeldheden met voetbalgeweld in een centrale databank.

Deze databank heet het Ketensysteem Voetbal en Veiligheid. Gemeenten, politie, voetbalclubs en het OM gebruiken de gegevens uit dit systeem en kunnen zelf hier ook informatie in zetten.

Zo wisselen partijen gegevens uit. Ze schatten voor elke wedstrijd de veiligheidsrisico’s in. Maar ook de inzet van politie, stewards en particuliere beveiligers bepalen zij met hulp van deze gegevens.

Stadionverboden, gebiedsverboden en andere straffen

De club kan relschoppers een stadionverbod voor het eigen stadion opleggen. De Koninklijke Nederlandse Voetbalbond (KNVB) kan relschoppers de toegang verbieden tot alle stadions in Nederland.

Dit kan op basis van camerabeelden van de club of op basis van informatie die van de club, de gemeente, de politie of het OM wordt verkregen. Een civiel stadionverbod duurt minimaal 3 maanden en kan oplopen tot, in extreme gevallen, levenslang.

Op de website van de KNVB staat een richtlijn met de termijnen van een stadionverbod. De rechter kan hooligans op verschillende manieren straffen. Bijvoorbeeld met een stadionverbod, gebiedsverbod of een gevangenisstraf.

De burgemeester heeft uitgebreide bevoegdheden om misstanden rond voetbalwedstrijden nog beter te voorkomen. Bijvoorbeeld:

• Burgemeesters kunnen hooligans een langdurig gebiedsverbod, meldplicht of groepsverbod opleggen (maximaal 2 jaar).
• Burgemeesters kunnen supporters die voor het eerst worden betrapt op voetbalgeweld (first offenders) een gebiedsverbod, meldplicht of groepsverbod opleggen.
• Een gebiedsverbod, meldplicht of groepsverbod rond een thuiswedstrijd kan worden uitgebreid naar uitwedstrijden.

De maatregelen die een burgemeester kan opleggen, staan in de Wet maatregelen bestrijding voetbalvandalisme en ernstige overlast. Deze wet wordt ook wel de Overlastwet of Voetbalwet genoemd.

Waarom uitvoering belangrijker is dan nieuwe regels

Alle maatregelen zijn er, maar het gaat om de goede uitvoering. En de politie kan niet alles.

Volgens Brouwer en Van Rhee is een deel van de oplossing voor het toenemende geweld dat hooligans met hun neus op de feiten moeten worden gedrukt. Zo moet duidelijker gemaakt worden welke straffen hen boven het hoofd hangen.

Bovendien zijn hooligans zich vaak niet bewust van de consequenties van hun daden, zegt internationaal veiligheidsexpert Will van Rhee. Doordat het algemene beeld is dat er geen zware straffen worden gegeven voor voetbalgeweld, durven hooligans meer en zijn ze zich niet bewust van de hoge straffen die ze voor hun daden kunnen krijgen.

Om rellende supporters af te schrikken geeft Van der Vlies aan dat het uit de anonimiteit halen van de misdadigers op basis van goede camerabeelden werkt om op termijn de veiligheid in en rond stadions te vergroten.

Ook moet de pakkans voor relschoppers vergroot worden, zegt Van Rhee. "We zijn in Nederland heel goed in het nemen van generieke maatregelen, zoals helemaal geen uitpubliek bij wedstrijden. Maar we moeten naar een persoonsgerichte aanpak toe."

Als dat keer op keer gebeurt, krijgen hooligans volgens Van Rhee het besef: 'in dit stadion moet ik me echt gedragen'. "Als de pakkans groot is, pas dan passen mensen hun gedrag aan. Ik rijd ook weleens vijf kilometer te hard, maar nooit op de A2, omdat daar trajectcontrole is."

Generieke of persoonsgerichte maatregelen?

Volgens Van Rhee moeten niet alle supporters als risicogroep worden behandeld. Hij wijst erop dat 98 procent van het publiek bij voetbalwedstrijden zich gedraagt.

Die 2 procent misdadigers - want dat zijn het - moeten opgespoord worden, door rechters opgelegde stadionverboden krijgen en de schade moet op hen verhaald worden.

Generieke maatregelen kunnen de bewegingsvrijheid van grote groepen supporters beperken, bijvoorbeeld wanneer helemaal geen uitpubliek bij wedstrijden wordt toegestaan. Een persoonsgerichte aanpak richt zich op de supporters die daadwerkelijk betrokken zijn bij strafbare feiten of herhaaldelijke ordeverstoringen.

Is het voetbalgeweld in Nederland toegenomen?

Voetbal Een saaiere kop heb ik nooit gebruikt voor een verhaal op Sportgeschiedenis. Tegelijkertijd is die weer explosief, omdat er nogal eens over voetbalvandalisme wordt geoordeeld zonder enige kennis van die cijfers en statistieken.

Het Journaal berichtte op 22 oktober over de rellen na NAC Breda - Willem II afgelopen weekend. Tot vier keer toe zei zowel verslaggever als presentator dat het aantal incidenten niet afneemt.

Dat werd alleen niet ondersteund door cijfers, niet in de uitzending en niet in op de website. Jammer, want die cijfers geven juist een heel ander beeld.

Zoals gemeld was in 2015-16 de gemiddelde inzet bij een Nederlandse voetbalwedstrijd 47,19 politieagenten, ofwel 353 manuren per wedstrijd. Dat is het laagste aantal uren sinds 2003, het seizoen 2006-7 uitgezonderd.

Over een periode van tien jaar is de politie-inzet daarmee redelijk stabiel, met incidentele uitschieters. Het geweld in en rond stadions lijkt daarmee beheersbaar, vooral in vergelijking met jaren 70 en 80 van de vorige eeuw.

Nederland in Europees perspectief

Dat wordt nóg duidelijker als we dit in Europees verband zien. Nederland staat in de middenmoot van het aantal politie-uren per wedstrijd.

Deze cijfers nemen niet weg dat elk incident er één teveel is en dat de voetbalwereld, de burgemeesters en de hoofdcommissarissen er alles aan moeten doen om dat te voorkomen.

Maak het probleem alleen niet groter dan het is, zoals Het Journaal dat deed.

tags: #voetbalrellen #nederland #eredivisie