De gedenkpenning van de 14e Panzerdivisie is een Duitse regimentspenning ter herinnering aan het 64e Motorrad-Verkenningsbataljon, dat aan het Oostfront diende en in februari 1943 tijdens de Slag om Stalingrad samen met de divisie werd vernietigd.
Het gaat om een zilverkleurige penning van witmetaal, vermoedelijk geslagen rond 1943 door Deschler & Sohn. De penning heeft een diameter van 50 millimeter en een gewicht van 44 gram en werd vermoedelijk als herinneringspenning aan nabestaanden van gesneuvelde militairen verstrekt.
Objectgegevens
| Kenmerk | Beschrijving |
|---|---|
| Benaming | Regimentspenning van het 64e Motorrad-Verkenningsbataljon van de 14e Panzerdivisie |
| Datering | Circa 1943 |
| Materiaal | Witmetaal, verzilverd zink |
| Diameter | 50 mm |
| Gewicht | 44 g |
| Ontwerper | Richard Klein |
| Signatuur | De initialen ‘RK’ in het veld van de voorzijde |
| Producent | Ongekenmerkt; toegeschreven aan Deschler & Sohn |
| Onderdeel | Kradschützenbataillon 64, 14. Panzerdivision |
Voorzijde
Op de voorzijde staat een Duitse Heer-soldaat met een Stahlhelm, naar links gewend. Boven de voorstelling staat het opschrift ‘Kradschützenbataillon 64’. Onder dit opschrift is ‘14. Panzerdiv.’ aangebracht.
De voorstelling verwijst naar het mobiele karakter van het bataljon. Het Duitse woord ‘Kradschützen’ duidt op gemotoriseerde infanterie die met motorfietsen werd verplaatst en voor verkenning en ondersteuning van gepantserde eenheden werd ingezet.
Achterzijde
In het midden van de achterzijde is een Duitse Kruis weergegeven. Daaromheen staan plaatsnamen die verband houden met de oorlogshandelingen van de eenheid in Rusland na het begin van Operatie Barbarossa in 1941.
De plaatsnamen luiden: ‘Samara-Charkow-Nowotscherkask-Stalingrad’. De reeks verwijst naar het oorlogstraject van de eenheid en eindigt bij de vernietiging van het bataljon en de divisie tijdens de gevechten om Stalingrad in februari 1943.
Het 64e Motorrad-Verkenningsbataljon
De penning wordt beschreven als een regimentsmedaille ter herinnering aan het 64e Motorrad-Verkenningsbataljon van de 14e Panzerdivisie. Vermoedelijk werd de penning uitgereikt aan de nabestaanden van militairen van het bataljon die in Rusland tussen 1941 en 1943 omkwamen.
Het stuk geldt daardoor niet als een algemene herinneringsmedaille van de gehele 14e Panzerdivisie, maar als een specifieke bataljons- en herdenkingspenning. De combinatie van de eenheidsaanduiding op de voorzijde en de reeks Oost-Europese plaatsnamen op de achterzijde verbindt het object rechtstreeks met de inzet van dit bataljon aan het Oostfront.
Hoth Commanded the Relief Force at Stalingrad. He Got Closer Than Anyone Admits
Geschiedenis van de 14e Panzerdivisie
Oprichting en inzet op de Balkan
De 14e Panzerdivisie werd in augustus 1940 gevormd uit de 4e Infanteriedivisie. In maart 1941 werd zij naar Hongarije overgebracht voor de Balkancampagne. Na afloop van deze campagne keerde de divisie terug naar Duitsland.
Operatie Barbarossa
De divisie nam vervolgens deel aan de invasie van de Sovjet-Unie, Operatie Barbarossa. Zij vocht aan de zuidelijke sector van het Oostfront tot januari 1943.
De op de penning vermelde plaatsen Samara, Charkow, Nowotsjerkassk en Stalingrad weerspiegelen de route en de belangrijkste gevechtsgebieden die met de inzet van de eenheid in verband worden gebracht.
Stalingrad
In januari 1943 werd de divisie aan het front bij Stalingrad vernietigd. In februari 1943 gingen de divisie en al haar onderdelen tijdens de strijd om Stalingrad ten onder.
De datering rond 1943 en het herdenkingskarakter van de penning sluiten aan bij deze gebeurtenissen. De achterzijde maakt de vernietiging van het bataljon en de divisie tot het centrale historische referentiepunt van het object.
Heroprichting
De 14e Panzerdivisie werd in april 1943 in Bretagne, Frankrijk, opnieuw gevormd. In oktober 1943 werd zij naar de zuidelijke sector van het Oostfront gestuurd, waar zij tot juli 1944 bleef.
In juli 1944 werd de divisie voor heruitrusting teruggetrokken. In augustus werd zij vanuit Oekraïne naar Koerland overgebracht. Daar gaf zij zich in april 1945 aan het Rode Leger over.
Materiaal en vervaardiging
De penning is vervaardigd uit witmetaal, omschreven als verzilverd zink. De maker is niet op het object vermeld, maar het stuk wordt toegeschreven aan Deschler & Sohn.
Deschler & Sohn vervaardigde ook regimentspenningen voor ten minste één bataljon van de 4e Panzerdivisie. Van de 14e Panzerdivisie zijn twee typen bataljons- of regimentspenningen bekend: een exemplaar voor het 64e Motorrad-Verkenningsbataljon en een ander voor het 40e Panzerbataljon.
De ontwerper was Richard Klein. De initialen ‘RK’ zijn in het veld van de voorzijde aangebracht. De combinatie van ontwerp, formaat, materiaal en eenheidsaanduiding vormt een belangrijk onderdeel van de identificatie van de penning.
Betekenis als herdenkingsobject
De omschrijving ‘In Memoriam’ geeft aan dat de penning een herdenkingsfunctie had. Het object verwijst niet alleen naar militaire dienst of deelname aan een campagne, maar in het bijzonder naar de gesneuvelden van het bataljon.
De vermelding van Stalingrad op de achterzijde geeft de penning een uitgesproken herinneringsbetekenis. De plaatsnaam staat voor het einde van de oorspronkelijke 14e Panzerdivisie en voor het verlies van haar samenstellende eenheden tijdens de winter van 1942-1943.
De penning verenigt daarmee drie elementen: de identiteit van het bataljon, de operationele geschiedenis aan het Oostfront en de herdenking van de militairen die tijdens deze inzet omkwamen.
Plaats binnen de penningkunde
In de penningkunde worden oorlogspenningen vaak onderscheiden naar hun functie: officiële militaire eretekenen, penningen ter ere van gesneuvelden, herinneringspenningen van land-, zee- en luchtstrijdkrachten en regiments- of eenheidspenningen.
Een penning als deze hoort bij de particuliere of militaire herinneringscultuur van een specifieke eenheid. Zij verschilt daardoor van algemene staatsdecoraties, draagtekens en officiële onderscheidingen.
De voorstelling van de soldaat, de duidelijke bataljonsnaam en de geografische opsomming op de achterzijde maken de penning vooral tot een historisch document in medaille-vorm. De tekst en symboliek leggen de relatie tussen eenheid, veldtocht en verlies vast.
Verhouding tot Nederlandse oorlogspenningen
In het Jaarboek van het Koninklijk Nederlandsch Genootschap voor Munt- en Penningkunde, XXXVII (1950), beschreef dr. W.F. Bax onder de titel Penningkundige geschiedenis van de oorlogsjaren 1940-1945 Nederlandse onderscheidingen en penningen die tijdens en na de bezetting naar aanleiding van oorlogsgebeurtenissen werden geslagen.
Zijn overzicht telt 106 penningen. Zij betreffen onder meer de spoorwegstaking, de strijd van de Canadezen, de terugkeer van een burgemeester, de luchtbescherming, de hulp van Deense advocaten en de brandweer van Van Houten’s Cacaofabriek te Weesp.
Hoewel de catalogus van Bax betrekking heeft op Nederlandse oorlogspenningen, biedt deze indeling een bruikbaar kader voor het onderscheid tussen officiële onderscheidingen, herinneringspenningen, penningen voor gesneuvelden en andere objecten die oorlogservaringen vastleggen.
Dr. Willem Frederik Bax
Dr. Willem Frederik Bax leefde van 1891 tot 1961. Hij raakte al op jonge leeftijd geïnteresseerd in ridderorden en onderscheidingen.
In 1932 verscheen zijn boek Ridderorden, eeretekenen, draagtekens en penningen betreffende de weermacht van Nederland en koloniën (1813-heden). Dit werk geldt nog steeds als een belangrijk handboek.
In 1933 ontving Bax voor deze publicatie de gouden erepenning van het Koninklijk Nederlandsch Genootschap voor Munt- en Penningkunde, waarvan hij in 1931 als lid was toegelaten.
Zijn belangstelling voor ridderorden en onderscheidingen hield geen verband met zijn beroep. Bax studeerde geneeskunde aan de Universiteit van Amsterdam, waar hij in 1916 afstudeerde.
In datzelfde jaar werd hij benoemd tot officier van gezondheid bij het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger. Vanwege ziekte kreeg hij in 1920 verlof om naar Nederland terug te keren, waar hij werd gedetacheerd bij het Korps Koloniale Reserve van de KNIL in Nijmegen.
In 1924 promoveerde hij aan de Universiteit van Amsterdam op het proefschrift De therapie der amoebiasis met yatren tot doctor in de geneeskunde. Op eigen verzoek werd hem in 1927 eervol ontslag uit militaire dienst verleend, waarna hij zich als gemeentearts in Amsterdam vestigde.
Oorlogspenningen en historische context
Bax onderscheidde in zijn publicatie dertien groepen onderscheidingen en penningen:
- Militaire en andere officiële eretekenen
- Penningen ter ere van de gesneuvelden
- Herinneringspenningen van de land-, zee- en luchtstrijdkrachten
- Penningen op de illegaliteit en de Binnenlandse Strijdkrachten
- Penningen op de concentratiekampen
- Evacuatiepenningen
- Diverse oorlogspenningen
- Penningen op de strijd van de Canadezen in Nederland
- Bevrijdingspenningen
- Penningen op de luchtbescherming
- Penningen op binnen- en buitenlandse hulp
- Officiële maar niet bij Koninklijk Besluit ingestelde militaire draagtekens
- Draagpenningen ingesteld door de Nederlandse reddingmaatschappijen
De gedenkpenning van het 64e Motorrad-Verkenningsbataljon sluit qua functie het meest aan bij de categorie van penningen ter ere van gesneuvelden en bij herinneringspenningen van militaire eenheden.
Vergelijking met andere bataljonsmedailles
Van de 14e Panzerdivisie zijn twee typen regimentspenningen voor bataljons bekend. Het ene type verwijst naar het 64e Motorrad-Verkenningsbataljon; het andere naar het 40e Panzerbataljon.
Deze overeenkomst wijst op een bredere traditie waarin afzonderlijke bataljons binnen een divisie eigen herinneringsobjecten lieten vervaardigen. De eenheidsnaam en de specifieke voorstelling maakten het mogelijk om een penning aan een bepaald onderdeel toe te schrijven.
Dezelfde producent staat bovendien bekend om regimentspenningen voor ten minste één bataljon van de 4e Panzerdivisie. Daardoor past de penning in een reeks Duitse militaire eenheidsmedailles uit de Tweede Wereldoorlog.
Beschrijving in catalogusvorm
Duitsland, Heer. Een ingekaste herdenkingspenning van de 14e Panzerdivisie, toegeschreven aan Deschler & Sohn.
Datering: circa 1943. Materiaal: witmetaal, verzilverd zink. Ontwerper: Richard Klein, met de initialen ‘RK’ op de voorzijde. Afmetingen: 50 mm. Gewicht: 44 g.
Voorzijde: Duitse Heer-soldaat met Stahlhelm, naar links gericht, met bovenaan ‘Kradschützenbataillon 64’ en daaronder ‘14. Panzerdiv.’
Achterzijde: Duits Kruis in het midden, omgeven door de plaatsnamen ‘Samara-Charkow-Nowotscherkask-Stalingrad’.
Historische betekenis: regimentspenning ter herinnering aan het 64e Motorrad-Verkenningsbataljon van de 14e Panzerdivisie, dat aan het Oostfront diende en bij Stalingrad werd vernietigd.